Zabezpieczanie wykopów — szalunki, BHP i koszty

Dlaczego w ogóle trzeba zabezpieczać ściany wykopu

Ściany świeżo wykopanego rowu czy dołu wyglądają stabilnie, dopóki się nie obsuną — a dzieje się to często bez ostrzeżenia, szczególnie na gruncie piaszczystym, świeżo nasypanym albo nawodnionym. Przy większej głębokości ryzyko rośnie, bo obsunięcie się większej masy ziemi na osobę pracującą w wykopie może skończyć się poważnym wypadkiem. Dlatego zabezpieczenie ścian wykopu to nie formalność „na wszelki wypadek", tylko realny element bezpieczeństwa na budowie.

Od czego zależy, czy zabezpieczenie jest potrzebne

Przepisy wyznaczają jeden twardy próg. Zgodnie z § 147 rozporządzenia w sprawie BHP podczas wykonywania robót budowlanych wykop o pionowych ścianach bez umocnienia, rozparcia lub podparcia można wykonać tylko do głębokości 1 m — i to w gruntach zwartych, gdy teren przy wykopie nie jest obciążony w pasie o szerokości równej głębokości wykopu. Wykop bez umocnień o głębokości od 1 do 2 m jest dopuszczalny wyłącznie wtedy, gdy pozwalają na to wyniki badań gruntu i dokumentacja geologiczno-inżynierska. W pozostałych przypadkach ściany trzeba wykonać ze skarpami o bezpiecznym nachyleniu albo umocnić.

W ramach tych reguł o sposobie zabezpieczenia decydują konkretne warunki: głębokość, rodzaj gruntu, jego wilgotność oraz to, czy przy wykopie będą przebywać ludzie (np. przy wiązaniu zbrojenia czy szalowaniu ław). Suchy, zwięzły piasek zachowuje się inaczej niż świeżo nasypana ziemia czy grunt nawodniony po deszczach — ten sam wykop na tej samej głębokości może być bezpieczny w jednych warunkach, a ryzykowny w innych. Dlatego decyzję o sposobie zabezpieczenia podejmujemy zawsze na miejscu, patrząc na realny stan gruntu, a nie z góry, „z tabelki".

Skarpowanie czy szalunki systemowe

Skarpowanie polega na wykonaniu ścian wykopu pod odpowiednim kątem nachylenia zamiast pionowo — im głębszy wykop i mniej stabilny grunt, tym łagodniejszy powinien być kąt skarpy. To najprostsze i najczęściej stosowane rozwiązanie przy typowych wykopach pod ławy fundamentowe domu jednorodzinnego, bo nie wymaga dodatkowego sprzętu ani materiału.

Szalunki systemowe to gotowe panele lub belki rozporowe wstawiane w wykop, które fizycznie podpierają ściany i zapobiegają ich obsunięciu. Sprawdzają się tam, gdzie skarpowanie nie wchodzi w grę — np. przy głębszych wykopach na ciasnej działce, gdzie nie ma miejsca na łagodną skarpę, albo przy wykopach liniowych pod przyłącza, gdzie ściany muszą pozostać pionowe ze względu na ograniczoną przestrzeń.

BHP na wykopie — podstawowe zasady

• Nie wchodzimy do niezabezpieczonego wykopu tam, gdzie warunki tego wymagają
• Urobek i sprzęt odkładamy w bezpiecznej odległości od krawędzi wykopu, nie bezpośrednio przy niej
• Przy dłużej otwartym wykopie sprawdzamy stan ścian na bieżąco, zwłaszcza po opadach
• Przy pracach z udziałem kilku ekip (ziemnej, zbrojarskiej) ustalamy zasady wspólnie, zgodnie z planem BIOZ, jeśli budowa go posiada

Jeśli inwestor ma własnego kierownika budowy, zabezpieczenie wykopu ustalamy razem z nim — chodzi o to, żeby nie było rozbieżności między tym, co robi ekipa ziemna, a tym, czego oczekuje reszta wykonawców na budowie.

Co dokładnie mówią przepisy BHP o wykopach

Poza progiem 1 m opisanym wyżej rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r. (Dz.U. 2003 nr 47 poz. 401) zawiera kilka konkretnych wymagań, które dotyczą każdego wykopu pod dom, szambo czy przyłącze:

• Zejście do wykopu (§ 151). Gdy wykop jest głębszy niż 1 m, trzeba wykonać zejście, a odstęp między zejściami nie powinien przekraczać 20 m. Wchodzenie i wychodzenie po rozporach jest zabronione.
• Urobek przy krawędzi (§ 154). Przy ścianach obudowanych ziemi i materiałów nie składuje się bliżej niż 0,6 m od krawędzi; przy ścianach nieobudowanych — w ogóle nie w strefie klina naturalnego odłamu gruntu.
• Skarpy (§ 148). Stan skarpy sprawdza się po deszczu, mrozie i po dłuższej przerwie w pracy, a teren przy górnej krawędzi, w pasie równym trzykrotnej głębokości wykopu, powinien mieć spadek odprowadzający wodę od wykopu.
• Wykop zostawiony na noc (§ 145). W miejscach dostępnych dla osób postronnych wokół wykopu pozostawionego na czas zmroku i w nocy ustawia się balustrady z czerwonym światłem ostrzegawczym — poręcz na wysokości 1,1 m i co najmniej 1 m od krawędzi.
• Strefa pracy koparki (§ 159). Przebywanie osób między ścianą wykopu a koparką jest zabronione, także w czasie postoju maszyny.

Pełny tekst przepisów jest dostępny w Dzienniku Ustaw (Dz.U. 2003 nr 47 poz. 401). Na budowie z kierownikiem budowy i planem BIOZ szczegóły zabezpieczenia wynikają dodatkowo z tej dokumentacji.

Zabezpieczanie wykopów w Białymstoku i okolicy — co wychodzi w praktyce

Na działkach w Białymstoku i powiecie białostockim decyzja o zabezpieczeniu wykopu zależy najczęściej od tego, na jaki grunt trafimy. Piaski sandrowe, typowe dla terenów na północ od miasta, sypią się przy pionowej ścianie znacznie chętniej niż zwięzła glina zwałowa — przy tej samej głębokości jeden wykop wymaga wyraźnej skarpy, a drugi trzyma się sam. Osobny przypadek to działki w dolinie Narwi i na terenach dawnych łąk, gdzie płytka woda gruntowa potrafi rozmiękczyć ścianę wykopu w ciągu jednego dnia.

Drugi czynnik jest czysto przestrzenny. Na nowych osiedlach domów jednorodzinnych pod Białymstokiem działki bywają wąskie, a budynek stoi blisko granicy — wtedy po prostu nie ma miejsca na łagodną skarpę i rozmowa schodzi na szalunki albo na inne prowadzenie wykopu. Na większych działkach poza miastem skarpowanie jest zwykle najprostszym i najtańszym rozwiązaniem, bo miejsca na odkład i na nachylenie ścian nie brakuje. Dlatego sposób zabezpieczenia ustalamy dopiero po obejrzeniu konkretnej działki, a nie przez telefon.

Ile to kosztuje

Standardowe skarpowanie jest wliczone w stawkę godzinową za pracę minikoparki — 120 zł netto za godzinę — bo to element samej techniki kopania, nie osobna usługa. Dodatkowy koszt pojawia się dopiero przy szalunkach systemowych, jeśli zakres prac tego wymaga — wtedy wyceniamy to indywidualnie, zależnie od głębokości i długości odcinka do zabezpieczenia. W praktyce przy typowym wykopie pod fundamenty domu jednorodzinnego na w miarę stabilnym gruncie wystarcza samo skarpowanie i temat kończy się bez dodatkowych kosztów.

Więcej o samym wykopie pod fundamenty, w tym o zabezpieczeniu ścian, piszemy na stronie wykopy pod fundamenty w Białymstoku. Zobacz też: ile kosztuje wykop pod fundamenty — jeśli szukasz ogólnego rozeznania w cenach. Zobacz też, jak głęboko kopać fundamenty pod dom jednorodzinny — im głębszy wykop, tym poważniej trzeba traktować zabezpieczenie jego ścian.

Najczęstsze pytania